Informacja dotycząca obowiązków związanych z utrzymaniem obiektów budowlanych oraz możliwości ich wykorzystania na potrzeby ochrony ludności
1. Utrzymanie właściwego stanu technicznego obiektu budowlanego
Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w Krakowie – Powiat Grodzki przypomina, że zgodnie z art. 61 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 524, z późn. zm.) właściciel lub zarządca obiektu budowlanego jest obowiązany utrzymywać i użytkować obiekt zgodnie z jego przeznaczeniem i wymaganiami ochrony środowiska, utrzymywać go w należytym stanie technicznym i estetycznym oraz zapewniać, dochowując należytej staranności, jego bezpieczne użytkowanie w razie wystąpienia czynników zewnętrznych oddziałujących na obiekt.
Obiekty budowlane podlegają również kontrolom okresowym na zasadach określonych w art. 62 Prawa budowlanego. Obowiązki te pozostają aktualne niezależnie od ewentualnego wykorzystania obiektu lub jego części na potrzeby ochrony ludności.
Przepisy ustawy z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej (Dz. U. z 2024 r. poz. 1907, z późn. zm.), dalej: „u.o.l.o.c.” przewidują wykorzystanie określonych obiektów budowlanych lub ich części na potrzeby ochrony ludności. W szczególności dotyczyć to może kondygnacji podziemnych, piwnic, garaży podziemnych, tuneli, budowli ziemnych, wykopów oraz innych pomieszczeń, których usytuowanie, konstrukcja i stan techniczny mogą mieć znaczenie dla zapewnienia ochrony przed zagrożeniami.
2. Rodzaje miejsc służących ochronie ludności
Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej przewiduje obiekty zbiorowej ochrony, do których należą budowle ochronne (schrony i ukrycia) oraz miejsca doraźnego schronienia (MDS). Odrębną kategorię stanowią punkty schronienia. Kategorie te różnią się przeznaczeniem, zakresem ochrony, wymaganiami i sposobem uzyskiwania właściwego statusu.
Potencjalnie przydatne do schronienia mogą być m.in. kondygnacje podziemne, piwnice, garaże podziemne, tunele, budowle ziemne, wykopy i inne pomieszczenia o odpowiednim usytuowaniu i konstrukcji. Sama lokalizacja pod ziemią nie potwierdza jednak spełnienia wymagań ochronnych ani nie nadaje pomieszczeniu statusu schronu, ukrycia lub MDS.
3. Schrony i ukrycia – budowle ochronne
Schron i ukrycie są budowlami ochronnymi w rozumieniu art. 83 u.o.l.o.c. Schron jest budowlą ochronną o konstrukcji hermetycznej, a ukrycie – budowlą ochronną o konstrukcji niehermetycznej. Nie są to pojęcia zamienne: zakres wymaganej ochrony zależy również od kategorii odporności i przeznaczenia danej budowli.
Wymagania techniczne dla budowli ochronnych określa rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 4 listopada 2025 r. w sprawie warunków technicznych dla budowli ochronnych oraz warunków technicznych ich użytkowania i usytuowania (Dz. U. z 2025 r. poz. 1548). Rozporządzenie reguluje m.in. usytuowanie i konstrukcję, odporność na określone oddziaływania, dostęp i ewakuację, rozwiązania przeciwpożarowe, wentylację i inne instalacje oraz wyposażenie i warunki użytkowania. Szczegółowy zakres wymagań zależy od rodzaju i kategorii budowli ochronnej; nie można go sprowadzać do jednego uniwersalnego zestawu wymagań dla każdej piwnicy.
Przy ocenie przydatności istniejącego obiektu znaczenie mają w szczególności: stan techniczny elementów konstrukcyjnych, możliwość zapewnienia bezpiecznego wejścia i opuszczenia pomieszczeń, odporność przegród, zagrożenie zalaniem lub pożarem, warunki wymiany powietrza, instalacje oraz możliwość bezpiecznego przebywania przewidywanej liczby osób. W przypadku schronu dodatkowo zasadnicze znaczenie ma hermetyczność i rozwiązania zapewniające właściwe warunki ochronne. Są to obszary oceny, a nie stwierdzenie, że każdy istniejący obiekt musi samodzielnie spełnić wszystkie wymagania nowo projektowanego schronu.
Przepisy określają także zasady uznawania obiektów lub ich części za budowle ochronne. Dla obiektów istniejących odbywa się to na podstawie rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 21 lutego 2025 r. w sprawie kryteriów uznawania obiektów budowlanych albo ich części za budowle ochronne. O statusie obiektu nie przesądza jego dawne oznaczenie, historyczne przeznaczenie ani samodzielne oświadczenie właściciela lub zarządcy, ale kryteria rozporządzenia.
4. Miejsca doraźnego schronienia (MDS)
Miejsca doraźnego schronienia, o których mowa w art. 84 u.o.l.o.c., służą tymczasowemu ukryciu ludzi. Zasady ich organizowania określa art. 102 u.o.l.o.c. oraz rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 9 lipca 2025 r. w sprawie warunków organizowania oraz wymagań, jakie powinny spełniać miejsca doraźnego schronienia (Dz. U. z 2025 r. poz. 932).
Zgodnie z § 2 rozporządzenia organizowanie MDS poprzedza wytypowanie obiektu przez właściwy terytorialnie organ ochrony ludności, ocena faktycznego stanu technicznego obiektu i instalacji oraz ocena możliwości zorganizowania w nim miejsca doraźnego schronienia. Analizuje się m.in. warunki konstrukcyjne i użytkowe, dostęp, możliwość ewakuacji, zagrożenia występujące w pomieszczeniach i ich otoczeniu oraz możliwości przygotowania miejsca do przyjęcia ludzi, stosownie do szczegółowych przepisów rozporządzenia.
MDS organizują właściwe organy ochrony ludności w przewidzianych ustawą trybach. Może to wiązać się z koniecznością przystosowania określonych pomieszczeń. Samodzielne wskazanie przez właściciela piwnicy lub garażu jako potencjalnego miejsca schronienia nie oznacza, że MDS zostało już zorganizowane.
W przypadku zorganizowania MDS właściciel lub zarządca zapewnia jego utrzymanie w należytym stanie technicznym oraz udostępnia je na cele ochrony ludności zgodnie z art. 103 u.o.l.o.c.. Zgodnie z art. 103a u.o.l.o.c., w razie ogłoszenia alarmu za pomocą systemu powiadamiania, ostrzegania i alarmowania o zagrożeniach, w szczególności alarmu o zagrożeniu uderzeniem z powietrza, właściciel lub zarządca obiektu, w którym znajduje się punkt schronienia, udostępnia go – w miarę możliwości – osobom chroniącym się przed zagrożeniem, na czas jego trwania.
5. Punkty schronienia
Punkty schronienia, o których mowa w art. 84a u.o.l.o.c., stanowią odrębną kategorię miejsc przydatnych do tymczasowego ukrycia ludzi. Zapewniają podstawową funkcję ochronną przed określonymi zagrożeniami, w szczególności nagłymi niebezpiecznymi zjawiskami pogodowymi oraz niektórymi skutkami użycia konwencjonalnych środków rażenia, np. odłamkami. Nie oznacza to zapewnienia takiej samej ochrony jak w schronie lub ukryciu o określonej kategorii odporności.
Zgodnie z art. 91a u.o.l.o.c. identyfikacji punktów schronienia dokonuje właściwy miejscowo komendant powiatowy (miejski) Państwowej Straży Pożarnej. Identyfikacja może dotyczyć m.in. obiektów, wobec których trwa postępowanie o uznanie za budowlę ochronną, obiektów wcześniej pełniących funkcję ochronną, planowanych MDS, a także innych obiektów lub miejsc zapewniających podstawową funkcję ochronną. O identyfikacji zawiadamiane są wskazane w ustawie organy oraz właściciel lub zarządca nieruchomości.
Przydatność miejsca jako punktu schronienia należy wiązać z rzeczywistymi właściwościami obiektu i charakterem zagrożeń. Znaczenie mogą mieć osłonięcie przed odłamkami i spadającymi elementami, stan konstrukcji, brak bezpośrednich zagrożeń w pomieszczeniu, dostępność i możliwość bezpiecznego czasowego przebywania ludzi. Nie są to jednak tożsame wymagania techniczne jak dla schronu, a identyfikacja punktu nie oznacza uznania go za budowlę ochronną ani zorganizowania MDS.
6. Oznakowanie
Budowle ochronne i MDS oznacza się zgodnie z art. 105 u.o.l.o.c. międzynarodowym znakiem rozpoznawczym obrony cywilnej oraz odpowiednim napisem: „SCHRON”, „UKRYCIE” albo „MIEJSCE DORAŹNEGO SCHRONIENIA”. Nie należy samodzielnie nadawać takich oznaczeń wyłącznie na podstawie przekonania o przydatności pomieszczenia, bez właściwego statusu lub organizacji miejsca na zasadach ustawowych.
7. Zakres obowiązków i właściwość organów
Przepisy o ochronie ludności i obronie cywilnej nie oznaczają, że każdy właściciel lub zarządca budynku jest zobowiązany do samodzielnego wyznaczenia schronu, ukrycia, miejsca doraźnego schronienia (MDS) albo punktu schronienia.
Na terenie miasta Krakowa zadania organu ochrony ludności realizuje Prezydent Miasta Krakowa.
Do Komendanta Miejskiego Państwowej Straży Pożarnej w Krakowie należy natomiast identyfikacja punktów schronienia, zgodnie z art. 91a ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej.
Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w Krakowie – Powiat Grodzki wykonuje zadania na podstawie ustawy Prawo budowlane.
Właściciele i zarządcy zainteresowani możliwością wykorzystania obiektów budowlanych lub ich części na potrzeby ochrony ludności mogą zwracać się w tym zakresie do Prezydenta Miasta Krakowa, za pośrednictwem Wydziału Bezpieczeństwa i Zarządzania Kryzysowego Urzędu Miasta Krakowa.
Obowiązki właścicieli i zarządców obiektów budowlanych w okresie zimowym
Właściciele i zarządcy obiektów budowlanych mają obowiązek ich użytkowania w sposób zgodny z przeznaczeniem i wymaganiami ochrony środowiska oraz utrzymywania obiektów budowlanych w należytym stanie technicznym i estetycznym, nie dopuszczając do nadmiernego pogorszenia ich właściwości użytkowych i sprawności technicznej, w szczególności w zakresie związanym z wymaganiami, o których mowa w art. 5 ust. 1 pkt 1-7 ustawy z 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane.
W związku z możliwością pojawienia się opadów śniegu i wystąpienia niskich temperatur, właściciele i zarządcy obiektów budowlanych obowiązani są do usuwania pokrywy śnieżnej zalegającej na dachach, nawisów śnieżnych i lodowych.
Ponadto z uwagi na zbliżający się okres grzewczy Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w Krakowie-Powiat Grodzki przypomina o zasadach bezpieczeństwa użytkowania obiektów budowlanych wyposażonych w piece gazowe tj. używaniu urządzeń gazowych zgodnie z instrukcją producenta, ich okresowej konserwacji dokonywanej przez osoby wykwalifikowane, zapewnieniu skutecznej wentylacji pomieszczenia z piecykiem gazowym poprzez zapewnienie dopływu powietrza niezbędnego do procesu spalania (nawietrzaki w oknach PCV, częste wietrzenie mieszkania), okresowej kontroli i czyszczeniu przewodów dymowych, spalinowych i wentylacyjnych oraz w miarę możliwości wyposażeniu mieszkań w czujniki tlenku węgla, które w razie nagromadzenia się tego niebezpiecznego, bo niewyczuwalnego dla człowieka gazu mogą wyprzedzająco ostrzec mieszkańców i zapobiec zagrożeniu ich życia a nawet śmierci.